Sağlık Hizmetlerinde Hipokloröz Asit: Yüzey Dezenfeksiyonu, Enfeksiyon Kontrolü ve Klinik Hijyen

Sağlık hizmeti verilen ortamlar mikroorganizmaların sürekli olarak kontrol edilmesini gerektirir.

Hastaneler, poliklinikler, diş klinikleri, tedavi odaları, bakım merkezleri ve diğer sağlık kuruluşlarında yüksek temaslı yüzeyler, ortak kullanılan ekipmanlar ve hasta bakım alanları bulunur. Temizlik ve dezenfeksiyon süreçleri yetersiz olduğunda bu alanlar mikroorganizmaların taşınmasına katkıda bulunabilir.

Bu nedenle çevresel hijyen, enfeksiyon önleme programlarının önemli bir bileşenidir.

Aynı zamanda hipokloröz asit (HOCl), yara irrigasyonu gibi bazı klinik uygulamalarda da araştırılmıştır.

Bu iki kullanım kategorisinin açık şekilde birbirinden ayrılması gerekir.

HOCl bazlı çevresel dezenfektanlar onaylı etiketlerine göre yüzey ve tesis uygulamaları için kullanılırken, HOCl içeren yara bakım formülasyonları doğrudan klinik kullanım için özel olarak geliştirilir ve değerlendirilir.

Hipokloröz Asit Nedir?

Hipokloröz asit antimikrobiyal özelliklere sahip aktif klor türlerinden biridir.

Sistemin tasarımına bağlı olarak su ve klorür içeren bir elektrolitten elektrokimyasal yöntemle üretilebilir.

HOCl içeren bir çözeltinin antimikrobiyal performansını etkileyen başlıca faktörler:

• serbest aktif klor konsantrasyonu
• pH
• temas süresi
• organik yük
• sıcaklık
• hedef mikroorganizma
• yüzey malzemesi
• formülasyon

Bu parametreler sağlık hizmetlerinde özellikle önemlidir; çünkü farklı uygulamalar farklı doğrulama standartları gerektirir.

Sert ve gözeneksiz bir hastane yüzeyi ile açık bir yara aynı uygulama kategorisinde değerlendirilmemelidir.

Sağlık Hizmetlerinde Çevresel Hijyen Neden Önemlidir?

Sağlık hizmetleriyle ilişkili enfeksiyonlar birden fazla yolla ortaya çıkabilir.

Çevresel yüzeyler tek bulaş kaynağı değildir; ancak kontamine olmuş yüksek temaslı yüzeyler mikroorganizmaların hastalar, personel ve ekipmanlar arasında taşınmasına katkıda bulunabilir.

Yüksek temaslı alanlara örnek olarak:

• yatak korkulukları
• muayene masaları
• tedavi arabaları
• kapı kolları
• hasta başı mobilyaları
• çalışma yüzeyleri
• bekleme alanı yüzeyleri
• kritik olmayan ekipmanlar
• sık dokunulan diğer yüzeyler

Bu nedenle temizlik ve dezenfeksiyon, sağlık kuruluşlarının enfeksiyon önleme programlarının temel bileşenlerindendir.

ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), hastane veya kurumsal kullanım alanlarında sert ve gözeneksiz yüzeylerde kullanılmak üzere kayıtlı çeşitli hipokloröz asit bazlı ürünler listelemektedir. [1]

Bu durum HOCl'nin yalnızca laboratuvar ortamında incelenen bir madde olmadığını; belirli kayıtlı formülasyonların sağlık hizmetleri çevresel dezenfeksiyonunda yer aldığını göstermektedir.

Ancak kayıt belirli ürün, konsantrasyon, temas süresi ve etiket kullanımına aittir. Her HOCl çözeltisinin evrensel olarak onaylandığı anlamına gelmez.

Sert ve Gözeneksiz Sağlık Kuruluşu Yüzeylerinde HOCl

HOCl bazlı dezenfektanlar, ürünün bu amaç için özel olarak kayıtlı veya yetkilendirilmiş olması durumunda uygun sert ve gözeneksiz yüzeylerde değerlendirilebilir.

Uygun ve malzeme uyumlu örnekler şunlardır:

• paslanmaz çelik yüzeyler
• tezgâhlar
• muayene masaları
• yatak korkulukları
• tedavi odası yüzeyleri
• servis/tedavi arabaları
• tutamaklar
• seçilmiş kritik olmayan ekipman yüzeyleri

EPA'nın güncel antimikrobiyal ürün listelerinde hastane ve kurumsal kullanım alanları bulunan çeşitli hipokloröz asit ürünleri yer almaktadır. Bazı ürünler kan yoluyla bulaşan patojenlere, bazıları ise belirli mikroorganizmalara veya yeni ortaya çıkan viral patojenlere karşı kayıtlıdır. [1][3]

Bu durum etiket bazlı iddiaların önemini göstermektedir.

Doğru soru yalnızca 'HOCl bu mikroorganizmayı öldürür mü?' değildir. Daha doğru yaklaşım, belirli HOCl formülasyonunun o mikroorganizma, yüzey ve temas süresi için kayıtlı veya doğrulanmış olup olmadığını değerlendirmektir.

Kan Yoluyla Bulaşan Patojenler ve Sağlık Kuruluşu Dezenfeksiyonu

Sağlık kuruluşları kan ve vücut sıvılarıyla ilişkili mikroorganizmaları dikkate almak zorundadır.

EPA; HIV, hepatit B virüsü ve hepatit C virüsü gibi seçilmiş kan yoluyla bulaşan patojenlere karşı etkili kayıtlı antimikrobiyal ürünlerin güncel bir listesini yayımlamaktadır.

Bu listede sert ve gözeneksiz yüzeylerde kullanım için çeşitli HOCl bazlı ürünler bulunur; bunların bir kısmı hastane ve kurumsal kullanım için kayıtlıdır. [1]

Bu durum her HOCl jeneratörünün veya her HOCl konsantrasyonunun otomatik olarak aynı iddialara sahip olduğu anlamına gelmez. Bu iddialar ürüne, kayıt durumuna, formülasyona ve gerekli temas süresine özeldir.

Yeni Ortaya Çıkan Viral Patojenler

Sağlık kuruluşlarının enfeksiyon kontrol programları yeni ortaya çıkan viral tehditlere karşı da hazırlıklı olmalıdır.

EPA'nın Emerging Viral Pathogens Listesinde belirli kullanım alanları, temas süreleri ve referans organizmalarla birlikte HOCl bazlı ürünler de yer almaktadır. [3]

Bu durum uygun şekilde kayıtlı HOCl ürünlerinin çevresel dezenfeksiyon seçeneklerinden biri olabileceğini destekler.

Ürünün nerede ve nasıl kullanılabileceğini yine onaylı etiketi belirler.

Mycobacterium tuberculosis

Tüberkülosidal iddialar rutin sanitasyondan daha yüksek bir dezenfektan performans seviyesini temsil eder.

EPA'nın List B listesinde sert ve gözeneksiz yüzeylerde Mycobacterium tuberculosis'e karşı etkili olarak kayıtlı hipokloröz asit ürünleri bulunmaktadır. [2]

Bazı ürünler belirli temas süreleriyle hastane ve kurumsal alanlarda kullanım için kayıtlıdır.

Ancak bir ürünün tüberkülosidal performansı başka bir HOCl ürününe genellenmemelidir.

Candida auris

Candida auris, yüzeylerde kalıcılık gösterebilmesi ve sağlık ortamlarında yayılabilmesi nedeniyle önemli bir sağlık hizmetleriyle ilişkili fungal patojendir.

EPA, Candida auris'e karşı etkili kayıtlı antimikrobiyal ürünler için özel bir liste yayımlamaktadır.

Bu listede hastane ve kurumsal kullanıma yönelik sert ve gözeneksiz yüzeyler için kayıtlı HOCl bazlı ürünler de bulunmaktadır. [4]

Burada da aynı prensip geçerlidir: etkinlik iddiası kayıtlı ürüne ve onaylı kullanım talimatlarına aittir.

Dezenfeksiyondan Önce Temizlik

Sağlık kuruluşlarında çevresel hijyenin en önemli prensiplerinden biri, yoğun şekilde kirlenmiş yüzeylerde dezenfektanların en iyi performansı göstermesinin beklenmemesidir.

Kan, proteinler, yara eksudası, vücut sıvıları, toz ve diğer organik maddeler klor bazlı antimikrobiyal etkinliği azaltabilir.

Bu nedenle temizlik ve dezenfeksiyon ayrı fakat birbirini tamamlayan aşamalar olarak ele alınmalıdır.

Pratik bir süreç şu basamakları içerebilir:

1. görünür kontaminasyonun uzaklaştırılması
2. uygun bir prosedürle temizlik
3. gerekiyorsa durulama
4. kayıtlı dezenfektanın uygulanması
5. gerekli ıslak temas süresinin korunması
6. etiket talimatına göre yüzeyin kurumasının beklenmesi veya sonraki işlemin uygulanması
7. gerektiğinde temizlik programının doğrulanması

Kesin prosedür sağlık kuruluşuna ve dezenfektanın etiketine göre değişir. HOCl uygun temizliğin yerine geçen bir çözüm olarak sunulmamalıdır.

Yüksek Temaslı Yüzeylerin Yönetimi

Yüksek temaslı yüzeyler gün boyunca tekrar tekrar kullanıldıkları için özel dikkat gerektirir.

Örnekler:

• kapı kolları
• yatak korkulukları
• ışık düğmeleri
• tedavi masaları
• çağrı düğmeleri
• koltuk kolları
• servis arabası tutamakları
• resepsiyon tezgâhları
• seçilmiş ekipman kontrol yüzeyleri

Başarılı bir dezenfeksiyon programı yalnızca antimikrobiyal ürün seçimine bağlı değildir; temizlik sıklığı, personel uyumu, yüzeyin tamamen kaplanması, temas süresi, doğru konsantrasyon, ekipman uyumluluğu ve izleme de önemlidir.

Uygun şekilde kayıtlı bir formülasyon kullanıldığında HOCl teknolojisi böyle bir programa entegre edilebilir.

Tıbbi Ekipmanlar: Önemli Bir Sınırlama

Sağlık kuruluşlarında farklı kategorilerde tıbbi cihaz ve ekipman bulunur.

Her yüzey aynı dezenfektanla işleme alınmamalıdır.

Kritik ve yarı kritik tıbbi cihazlar, cihaz ve mevzuat gerekliliklerine göre sterilizasyon veya yüksek düzey dezenfeksiyon gerektirebilir.

Bu nedenle HOCl çevresel yüzey dezenfektanı; invaziv aletlerde, endoskoplarda veya kritik tıbbi cihazlarda, ürün ve prosedür bu kullanım için özel olarak yetkilendirilmedikçe otomatik olarak kullanılmamalıdır.

HOCl, ürün etiketi tarafından desteklendiğinde uyumlu çevresel ve kritik olmayan yüzeylerde daha uygun şekilde değerlendirilir.

Yara Bakımında HOCl

HOCl insanlarda yara bakımında da doğrudan araştırılmıştır. Bu klinik kullanım çevresel dezenfeksiyondan ayrı değerlendirilmelidir.

2022 yılında yapılan randomize kontrollü bir çalışmada 20 sağlıklı gönüllüde stabilize hipokloröz asit formülasyonu akut yaralarda değerlendirilmiştir.

Her katılımcıda standartlaştırılmış deneysel yaralar stabilize HOCl veya steril serum fizyolojik ile tedavi edilmiştir.

HOCl uygulanan yaralarda 4. günde daha yüksek yeniden epitelizasyon ve kontrol grubuna göre daha düşük medyan bakteri yükü bildirilmiştir. [5]

Araştırmacılar test edilen koşullarda stabilize formülasyonun antimikrobiyal aktivite ve akut yara iyileşmesi açısından olumlu sonuçlar gösterdiğini belirtmiştir.

Bu sonuçlar çalışmada kullanılan özel stabilize yara bakım formülasyonu için geçerlidir. Genel amaçlı HOCl dezenfektanının doğrudan yaraya uygulanmasını gerekçelendirmez.

Kronik Yaralar ve Biyofilm

Kronik yaralar çoğu zaman karmaşık mikrobiyal topluluklar ve biyofilmler içerebilir.

2024 yılında yayımlanan ilk insan randomize klinik çalışmalardan birinde, kronik bacak ülseri bulunan hastalarda hipokloröz asit ve asetik asit içeren bir yara formülasyonu araştırılmıştır.

Çalışmada formülasyonun güvenli ve iyi tolere edildiği bildirilmiş; tedavi sonrasında başlangıca göre yara mikrobiyal yükünde azalma görülmüştür. [6]

Bu araştırma kronik yara biyofilmlerinin zor yönetilmesi açısından klinik olarak önemlidir.

Ancak değerlendirilen ürün jenerik bir HOCl dezenfektanı değil, özel bir medikal formülasyondur.

Akut Yaralarda Güvenlik Araştırmaları

Başka bir insan pilot çalışmasında asetik asit tamponu içinde stabilize hipokloröz asit akut yara irrigasyonu için değerlendirilmiştir.

Çalışma, yara bakım formülasyonunun güvenliğini, tolerabilitesini ve antimikrobiyal performansını incelemek amacıyla tasarlanmıştır. [7]

Bu çalışmalar belirli yara bakım formülasyonları için HOCl'nin güvenilir klinik araştırma temeline sahip olduğunu göstermektedir.

Aynı zamanda medikal formülasyon ile çevresel dezenfektan arasındaki ayrımın neden korunması gerektiğini de ortaya koymaktadır.

Yara Bakımının Ötesinde Klinik Hijyen

Sağlık hizmetlerinde 'klinik hijyen' kavramı şu alanları kapsayabilir:

• çevresel yüzey hijyeni
• hasta bakım alanlarının sanitasyonu
• kritik olmayan ekipmanların temizliği
• onaylı medikal formülasyonlarla yara temizliği
• daha geniş enfeksiyon önleme prosedürleri

HOCl teknolojisi bu nedenle birden fazla sağlık hizmeti kategorisinde karşımıza çıkabilir. Ancak her uygulama kendi düzenleyici ve teknik doğrulamasını gerektirir.

Tüm bu amaçlarda kullanılabilecek tek ve evrensel bir HOCl konsantrasyonu yoktur.

HOCl Bazlı Yüzey Dezenfeksiyonunun Potansiyel Avantajları

Kayıtlı ürün ve uygulamaya bağlı olarak HOCl bazlı dezenfektanlar sağlık kuruluşları açısından çeşitli operasyonel özellikler sunabilir.

• su bazlı formülasyon
• ürün etiketine bağlı olarak püskürtme veya silme uygulamasına uygunluk
• bazı kayıtlı ürünlerde geniş antimikrobiyal iddialar
• sert ve gözeneksiz çevresel yüzeylerde potansiyel kullanım
• kullanıma hazır formülasyon seçenekleri
• uygun şekilde kayıtlı ve doğrulanmış olduğunda yerinde üretim sistemleriyle potansiyel uyumluluk

Pratik performans; konsantrasyon, stabilite, depolama koşulları, temas süresi, organik yük, uygulama yöntemi ve mevzuat durumuna bağlıdır.

Neden Yerinde HOCl Üretimi?

Hastaneler ve büyük sağlık kuruluşları önemli miktarda çevresel dezenfektan tüketebilir.

Yerinde elektrokimyasal üretim farklı bir operasyon modeli sunar.

Sistem tasarımına bağlı olarak su, tuz ve elektrik kullanılarak kullanım noktasına yakın bir yerde HOCl içeren çözelti üretilebilir.

Potansiyel avantajlar:

• ihtiyaca göre üretim
• hazır dezenfektan taşıma ihtiyacının azaltılması
• depolama ihtiyacının azaltılması
• ölçeklenebilir üretim
• çevresel hijyen programlarına entegrasyon
• kontrollü çözelti üretimi

Ancak sağlık uygulamalarının düzenleyici gereklilikleri birçok genel endüstriyel kullanımdan daha sıkıdır.

Hastane dezenfektanı olarak pazarlanacak veya kullanılacak yerinde üretilmiş bir çözeltinin, kullanıldığı ülke veya bölgede geçerli olan düzenleyici gereklilikleri karşılaması gerekir. Jeneratörün kendisi, üretilen çözeltinin otomatik olarak kayıtlı bir hastane dezenfektanı olduğu anlamına gelmez.

Sağlık Kuruluşları İçin EcolyTech Çözümleri

EcolyTech, hipokloröz asit bazlı çözeltilerin yerinde üretimine yönelik elektrokimyasal sistemler geliştirmektedir.

Sağlık kuruluşlarında uygun şekilde yapılandırılmış ve mevzuata uyumlu sistemler, uyumlu alanlarda çevresel hijyen programlarını potansiyel olarak destekleyebilir:

• hastane yüzeyleri
• klinik yüzeyleri
• bekleme alanları
• tedavi odası yüzeyleri
• muayene alanları
• servis ve tedavi arabaları
• kritik olmayan ekipman yüzeyleri
• genel tesis sanitasyonu

Sağlıkla ilgili iddialar her zaman belirli çözeltinin düzenleyici statüsü ve kullanıldığı ülke/bölgenin mevzuatıyla uyumlu olmalıdır.

Yara irrigasyonu gibi doğrudan hasta uygulamalarında kullanılacak çözelti, bu amaç için özel olarak formüle edilmiş, doğrulanmış ve tıbbi ürün olarak yetkilendirilmiş olmalıdır.

Çevresel HOCl çözeltisi ile yara bakımına yönelik HOCl çözeltisi birbirinin yerine kullanılabilen ürünler olarak sunulmamalıdır.

Sağlık Hizmetlerinde HOCl İçin Daha Sorumlu Bir Yaklaşım

Hipokloröz asidin sağlık hizmetlerinde güvenilir kullanım alanları vardır; ancak bu alanların doğru ve sınırlı şekilde ifade edilmesi gerekir.

Güncel EPA kayıtları, belirli HOCl bazlı formülasyonların sert ve gözeneksiz hastane ve kurumsal yüzeylerde kan yoluyla bulaşan patojenler, Mycobacterium tuberculosis, yeni ortaya çıkan viral patojenler ve Candida auris gibi etkenlere karşı kayıtlı olduğunu göstermektedir. [1][2][3][4]

İnsan klinik çalışmaları da özel olarak formüle edilmiş stabilize HOCl çözeltilerinin akut ve kronik yara bakımında, randomize çalışmalar dahil olmak üzere araştırıldığını göstermektedir. [5][6][7]

Bu iki bilimsel kanıt grubu açık bir sonuca işaret eder:

HOCl; formülasyon, kullanım amacı, konsantrasyon, temas süresi ve düzenleyici durum uygulamayla doğru şekilde eşleştirildiğinde sağlık hizmetlerinde yararlı bir teknoloji olabilir.

Çevresel hijyende, uygun şekilde kayıtlı etiket talimatlarına göre kullanıldığında yüzey dezenfeksiyonu ve enfeksiyon kontrol programlarını destekleyebilir.

Klinik yara bakımında ise özel olarak geliştirilmiş tıbbi formülasyonlar, klinik rehberlik doğrultusunda antimikrobiyal ve yara yönetimi faydaları sağlayabilir.

Bu nedenle en güçlü yaklaşım HOCl'yi evrensel bir dezenfektan olarak sunmak değil; doğrulanmış, uygulamaya özel ve mevzuata uyumlu bir enfeksiyon kontrol programına entegre etmektir.

Kaynaklar

[1] U.S. Environmental Protection Agency (EPA). EPA’s Registered Antimicrobial Products Effective Against Bloodborne Pathogens – List S. https://www.epa.gov/pesticide-registration/epas-registered-antimicrobial-products-effective-against-bloodborne

[2] U.S. Environmental Protection Agency (EPA). EPA’s Registered Antimicrobial Products Effective Against Mycobacterium tuberculosis – List B. https://www.epa.gov/pesticide-registration/epas-registered-antimicrobial-products-effective-against-mycobacterium

[3] U.S. Environmental Protection Agency (EPA). Disinfectants for Emerging Viral Pathogens – List Q. https://www.epa.gov/pesticide-registration/disinfectants-emerging-viral-pathogens-evps-list-q

[4] U.S. Environmental Protection Agency (EPA). EPA’s Registered Antimicrobial Products Effective Against Candida auris – List P. https://www.epa.gov/pesticide-registration/epas-registered-antimicrobial-products-effective-against-candida-auris-list

[5] Burian, E. A. et al. (2022). Effect of Stabilized Hypochlorous Acid on Re-epithelialization and Bacterial Bioburden in Acute Wounds: A Randomized Controlled Trial in Healthy Volunteers. Acta Dermato-Venereologica, 102. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35578822/

[6] Fazli, M. M. et al. (2024). A First-in-Human Randomized Clinical Study Investigating the Safety and Tolerability of Stabilized Hypochlorous Acid in Patients with Chronic Leg Ulcers. Advances in Wound Care, 13(11), 529–541. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38780759/

[7] Burian, E. A. et al. The Safety and Antimicrobial Properties of Stabilized Hypochlorous Acid in Acetic Acid Buffer for the Treatment of Acute Wounds – a Human Pilot Study and In Vitro Data. International Journal of Lower Extremity Wounds. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33949232/